But is it the right time for a great artist to go on vacation, to take a break from contemporary problems?
απόσπασμα κριτικής της 9ης,
του I. Nestyef
Στη μουσική παραφιλολογία περί συμφωνιών υπάρχει κάτι που αγγίζει τα όρια της πρόληψης: ο αριθμός "9". Σε ό,τι αφορά στην αρίθμηση των συμφωνικών έργων, ο αριθμός αυτός είναι στοιχειωμένος από τον ίσκιο της Ενάτης του Μπετόβεν, της τελευταίας συμφωνίας που έγραψε ο μεγάλος μουσουργός πριν πεθάνει. Ο επίσημος, σοβαρός, νηφάλιος, ιερός τόνος της Ενάτης με το χορωδιακό φινάλε που υμνεί τη "Χαρά", ως παγανιστική θεότητα των Ωδείων, είναι σαν να απαιτεί από σύγχρονους και μεταγενέστερους, αποτίοντας φόρο τιμής, να θυσιάσουν στο βωμό της τις δικές τους ένατες. Ο Μάλερ προσπαθώντας να αποφύγει την αναμέτρηση, ιδιαίτερα προληπτικός ων, δεν αρίθμησε την ενάτη του, αλλά της έδωσε όνομα: "Το τραγούδι της Γης" κι αρίθμησε ενάτη τη δεκάτη του.
Το 1945, λοιπόν, οι ιθύνοντες του σοβιετικού οικοδομήματος, όπως έχει γραφτεί, περίμεναν μια μεγαλειώδη λειτουργία μετά μουσικής, προς το σοβιετικότερο. Ο Κόκκινος Στρατός είχε καταλάβει το Βερολίνο, οι Σύμμαχοι είχαν θριαμβεύσει στο μέτωπο του πολέμου, τα εγκλήματα των Ναζί έρχονταν στο φως, αυτά που γίνονταν στο όνομα της απελευθέρωσης συσκοτίζονταν κι ο κόσμος έμελλε να χωριστεί από τους νικητές σε ζώνες επιρροής. Η σοβιετική αυτοκρατορία ήθελε τον δικό της θρίαμβο.
Ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς, την εποχή εκείνη, έχαιρε της εμπιστοσύνης του κογκλάβιου που διοικούσε την αχανή χώρα. Η 7η Συμφωνία του, η επονομαζόμενη του Λένινγκραντ, είχε τρομερή απήχηση στον "ελεύθερο κόσμο" των Συμμάχων, όπου είχε παιχτεί κατά τη διάρκεια του πολέμου, επομένως ήταν ο πλέον προβεβλημένος και άρα ο πιο κατάλληλος να αναλάβει να φέρει σε πέρας το μεγάλο έργο: να συνθέσει μια χορταστική, βαρύγδουπη ενάτη (οι συμφωνίες που είχε ήδη συνθέσει ήταν οκτώ) με την οποία θα γιορταζόταν το ανίκητο καθεστώς και ο ηγέτης του.
 |
| Σοστακόβιτς: στοχαστικός, ήρεμος, διοπτροφόρος |
Έκανε, όμως, κάτι εντελώς αναπάντεχο. Αντί για δοξολογία στον μεγάλο ηγέτη και στο νικηφόρο Κόκκινο Στρατό, συνέθεσε μια κωμωδία, ένα διανοουμενίστικο παιχνίδι με την ιδέα της πομπώδους ενάτης, μια διασκεδαστική, υψηλού επιπέδου, μουσική φάρσα. Αμέλησε το χρέος του συνειδητοποιημένου κομμουνιστή προς την σοβιετική κοινωνία, αντιπαρήλθε τις άθλιες σκοπιμότητες που γύρω του μπαλώνονταν σαν ρετάλια που άφησε πίσω του ο πόλεμος, απείχε από τη ζέουσα, δηλητηριώδη πραγματικότητα του καιρού του και ύμνησε την ευρωπαϊκή λόγια μουσική παράδοση συνομιλώντας μαζί της με χιούμορ, γνώση και ταλέντο.
Ο Λέοναρντ Μπέρνσταϊν, προλογίζοντας, κάποτε, μια τηλεοπτική μετάδοση της ενάτης του Σοστακόβιτς, είπε μεταξύ άλλων: "Τι πρόκληση για έναν συνθέτη που λάτρευε τον Μπρούκνερ, τον Μάλερ, τον Σούμπερτ και τον Μπετόβεν" να γράψει την δική του ενάτη. Μετά τη νίκη στον πόλεμο, "η στιγμή φαινόταν να είναι κατάλληλη για τη σύνθεση μιας υπερ-ενάτης, μιας ενάτης των ένατων, ενός υπερμεγέθους μουσικού αντιστοίχου του Πόλεμος και Ειρήνη". Αντί γι' αυτό, όμως, ο Σοστακόβιτς συνέθεσε "την πλέον απροσδόκητη και απρόβλεπτη ενάτη που έχει υπάρξει. Μικρή σε διάρκεια, διασκεδαστική..., η οποία χαρούμενα διακηρύσσει: Ζήτω! ο πόλεμος τέλειωσε... κι έτσι, κουνώντας τον αντίχειρα στη μύτη, κορόιδεψε τη μεγάλη παράδοση των ένατων".
Προετοιμάζοντας, πιο κάτω, το κοινό του, συμπλήρωσε: "Η συμφωνία που θα σας παίξουμε απόψε είναι, πραγματικά, μια αντι-ενάτη με πρωταγωνιστή τον κωμικό, σαρκαστή, αντιήρωα Ντμίτρι Σοστακόβιτς". Πριν προχωρήσει στη μουσική ανάλυση των μερών της συμφωνίας, την σύγκρινε με αντιήρωες από τη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο, όπως αυτούς στο Look Back In Anger του Osborne, στο Quiet American του Graham Greene, τους αντιήρωες στις κινηματογραφικές ταινίες του Γούντι Άλεν και αυτόν, ακόμη, τον Μίκυ Μάους.
Στην ανάλυση των μερών της 9ης, ο Μπέρνσταϊν επισημαίνει:
1ο μέρος: Μορφή σονάτας που παραπέμπει στον κλασικισμό του Χάυντν με στοιχείο έκπληξης, μεταξύ άλλων, το αστείο τρομπόνι, που εσκεμμένα κάνει λάθος είσοδο έξι φορές για να τα "καταφέρει", τελικά, την έβδομη.
2ο μέρος: Σοβαρό σαν το Βαλς Τριστ του Σιμπέλιους, με νοσταλγικές γλυκόπικρες ιδέες που θυμίζουν Τσαϊκόφσκι.
3ο-4ο-5ο μέρη (παίζονται χωρίς διακοπή): Εγκυκλοπαίδεια του χιούμορ. Το χιούμορ επιστρέφει στο 3ο μέρος. Το 4ο ξεκινάει με ένα πομπώδες, σοβαρό "ανακοινωθέν" από τα τρομπόνια και την τούμπα, συγκλονιστικό, ψυχρά μεγαλοπρεπές κι απολύτως ανάρμοστο με ό,τι έχει προηγηθεί. Το σόλο φαγκότο, παίζοντας κάποια μέτρα από την αρχή του 4ου μέρους της Ενάτης του Μπετόβεν και αυτής του Μάλερ, είναι σαν να ρωτάει: θέλετε μεγαλοπρέπεια; Την απάντηση την δίνει στην εισαγωγή στο 5ο μέρος, στο οποίο η ορχήστρα σχεδόν αγγίζει το ρυθμό ενός καν καν του Όφενμπαχ.
Έχει γραφτεί, άλλωστε, ότι ο Σοστακόβιτς δήλωνε πως απολαμβάνει όλη τη μουσική από τον Μπαχ ως τον Όφενμπαχ.
